«شکر» عامل بسیار موثر در افزایش نعمت ها و الطاف الهی است که خداوند با صراحت بدان اشاره فرموده است؛ هرگاه شکر نعمت ها را به جا آورید و آن را در موارد واقعی صرف کنید، نعمت را بر شما افزون می کنم. 

 

● نقش تلاش و پشتکار در کسب روزی

 

اگر روزی رسان طبق حکمت و مصلحت بندگان خداوند است، تلاش و پشتکار ما در این میان چه نقشی خواهد داشت؟ پیش از شروع، توجه به این نکته راهگشای بسیاری از مشکلات فکری و شبهات عقیدتی ما خواهد بود که نظام آفرینش بر پایه علت و معلول و یا سبب و مسبب استوار است و اصول پایدار و جاودان دین ما را به این سو فرا می خواند که دستاوردی برای انسان نخواهد بود مگر با زحمت و تلاش او و خداوند سرنوشت قومی را تغییر نمی دهد مگر خود تلاش کنند (نجم، آیه ۳۹ رعد، آیه ۱۱.)

 

درباره پرسش ذیل این بخش که رابطه رزاقیت خداوند با تلاش و تدبیر ما چیست، نکته قبلی جوابگو خواهد بود. یعنی خداوند متعال رزاق است و تمامی موجودات زنده بر سفره لطف و برکت او حضور دارند، اما جهان هستی بر این پایه استوار است که هر کسی به مقدار تلاش و تکاپوی خود و استفاده از نیروهای خدادادی همانند عقل، استعداد، فعالیت بدنی و ... روزی خود را به دست می آورد و این رزق نیز با اراده خداوند و خواست او فراهم می شود. پس تلاش و تدبیر امری لازم و ضروری است ولی سبب تام و علت حتمی به دست آوردن روزی نخواهد بود، بلکه نیازمند شرایط، زمینه ها و عواملی است که خداوند فراهم می کند.

 

سپس هر یک از ما رزق خویش را کسب می کنیم. در غیر اینصورت موانع فراوانی که گاه هیچ یک قابل پیش بینی نیستند، تصمیم و اراده ما را دگرگون می کنند و تمامی تلاش ما هیچ حاصلی در بر نخواهد داشت.

 

همانگونه که تاکنون هر یک از ما در فرصت های مختلف تصمیم های بسیاری گرفته ایم، اما پس از چندین گام، باز به جای اول بازگشته ایم و منصرف شده ایم. چنین باور تابناکی بوده که پیشوایان معصوم علیهم السلام همچون امیرمومنین علی (ع)، امام باقر و امام صادق علیهماالسلام خود، در نخلستان ها و مزارع کار می کردند و در هوای گرم مدینه رزق و روزی خویش و خانواده را به دست می آوردند و چون برخی بر اساس باور غلط خود اعتراض می کردند، می فرمودند: اگر در این حال از دنیا برویم، بهترین حالت است، زیرا مشغول اطاعت خداوند متعال بوده ایم، تلاش می کنیم تا خود و خانواده خود را از مردم بی نیاز سازیم و بدین وسیله امامان معصوم علیهم السلام قضای الهی و رزاقیت خداوند را وابسته به سعی و تدبیر افراد بیان کرده و به دنبال روزی رفتن را با مقدر بودن آن متضاد نمی دانسته اند.

 

از این رو بر پایه این اعتقاد راستین به تلاش و کوشش توام با تقوا برای کسب روز اهمیت شایانی داده شده است به طوری که امام صادق (ع) می فرماید: در تحصیل روزی تنبلی نکنید، زیرا پدران ما در این راه تلاش کرده و آن را طلب می کردند ... کسی که برای روزی خانواده خود تلاش کند، همانند مجاهدان راه خداست.(۶) افزون بر تشبیه قداست و عظمت تلاش و زحمت برای کسب روزی دستور داده شده است که مسلمانان صبح هر چه زودتر از خانه خارج شوند و به دنبال تلاش برای زندگی بروند ... از جمله افرادی که هرگز دعایش به استجابت نمی رسد، کسانی هستند که با تنی سالم، گوشه خانه نشسته و برای گشایش روزی دعا می کنند. (۷)

 

● اسباب وسعت روزی

 

آموزه های تربیتی قرآن و دستورهای معصومان علیهم السلام درباره عوامل وسعت روزی و یا کمی رزق، بیانگر حقایقی ارزشمند است که در پرتو آنها رابطه ما و پروردگارمان و نیز رابطه ما و جامعه اسلامی و رابطه ما با خود و خانواده مان که در جلوه های رفتار و گفتار تجلی می یابد، حساس تر، دقیق تر و اندیشه گرایانه تر خواهد بود. با این معارف دینی، تمامی اعمال خود را با نگاهی دقیق تر و حساب شده تر انجام می دهیم و با توجه به آثار هر یک در خود، خانواده و جامعه، مسئولیت بیشتری احساس می کنیم. برخی از این عوامل عبارتند از:

 

۱) تقوا و پرهیزکاری:

 

قرآن کریم می فرماید هر کس از خدا پروا کند، پروردگار برای او راه بیرون شدن از سختی ها را قرار می دهد و از جایی که حسابش را نمی کنند، به او روزی می رساند (طلاق، آیه ۲ و ۳.) رزق بی گمان و یا لطفی که بدون تدبیر برای انسان فراهم می شود، نعمتی است که امام صادق (ع) آن را مخصوص بندگان با ایمان خداوند دانسته و ضمن تفسیر آن به مبارک و پرخیر بودن، حکمت این رحمت را ارتباط بیشتر مومنان با خداوند از راه دعا به درگاه او می داند تا بیشتر از همیشه روزی ای بدون پیش بینی نصیب خود سازد. چنین لطف چشمگیر خداوند دین باوران پرهیزکار، گویای این سخن است که آفرینش و نعمت های الهی برای انسان کامل و افراد خداجو فراهم شده است. اگر ما گوش به فرمان پروردگار باشیم و از پیشوایان معصوم (ع) اطاعت کنیم، ریزش رحمت حق نیز به سوی ما جاری خواهد شد.

 

۲) یاد خداوند و سپاسگزاری از نعمت های او:

 

«شکر» عامل بسیار موثر در افزایش نعمت ها و الطاف الهی است که خداوند با صراحت بدان اشاره فرموده است؛ هرگاه شکر نعمت ها را به جا آورید و آن را در موارد واقعی صرف کنید، نعمت را بر شما افزون می کنم (ابراهیم، آیه ۷.) «تکبیر» نمادی از یاد خداوند در سرای دل است که رسول خدا اینگونه بر آن تاکید کرده است: «کسی که رزق او کم شده است، زیاد تکبیر بگوید تا یاد خداوند باعث گشایش روزی او گردد.» (۸)

 

۳) نیکوکاری، خوش اخلاقی و مهربانی:

 

نیکوکاری، خوش اخلاقی و مهربانی و پذیرائی از بندگان صالح خدا با نعمت های الهی در دست ماست. این کار پسندیده رضایت پروردگار را در رسیدگی به صالحان و مومنان فراهم می کند. از این رو چون خدا صلاحیت و اهلیت برای انسان می بیند، لطف و رحمت بیشتر خود را نثار وی می کند. امیرمومنین علی علیه السلام در این باره می فرماید: «پاکی نیت و طراوت اندیشه، دوری از تنگ نظری در برخوردها، سهل گرفتن در زندگی با دیگران، گشایش چهره و خوش برخورد بودن با برادران مسلمان، گنج های رزق آدمی و باعث افزایش روزی انسان ها خواهد بود. (۹)

 

۴) انفاق از دارایی و پرداخت حقوق مالی:

 

صدقه فراوان و خرسندی دیگران با کمک های مالی، خرسندی خداوند را به دنبال دارد و تاثیری بسیار در جلب روزی به همراه خواهد داشت.

 

۵) بیداری صبحگاهان و وضوی دائم:

 

اذان صبح تا طلوع آفتاب لحظه هایی است که نوعی سبکبالی، طراوت روحی و شادی خاطر برای تمامی روز بیداران را به همراه دارد، به گونه ای که هیچ گونه افسردگی روحی و خمودی فکری در انسان احساس نشده و با نشاطی غیر قابل توصیف به کارهای شایسته می پردازد. ارزاق بندگان در این ساعت تقسیم می شود و خوابیدن کراهت دارد. آنان که توفیق بیداری در این لحظات را دارند، افزون بر رزق عادی، نوعی افزایش روزی نیز نصیبشان می شود.

 

وضوی دائم و طهارت همیشگی، راحتی روح و برکات لحظه های روز و افزایش روزی را به دنبال دارد. آنان که آرام آرام این حالت پسندیده را در خود ایجاد کننده و با تمرین به صورت عادت دائمی برای خود درآوردند، نوعی طراوت روحی و قداست باطنی حس می کنند که پس از چندی ترک چنین صفت ارزشمندی برای آنها مشکل خواهد بود.

 

۶) دوری از گناه، ظلم و نافرمانی خداوند:

 

به راستی کسانی که در زندگی خود با ما صادق، مهربان و مودب هستند، چه جایگاهی نزد ما دارند؟ و آنان که چندین بار تاکنون به ما نزدیک شده، از مهربانی و سخاوت ما استفاده کرده و پس ازچندی نه تنها سپاسگزاری نکرده بلکه علیه ما اقدام کرده و عمل آنان آثار زشتی ایجاد کرده است، چه موقعیتی در دل و اندیشه ما دارند؟

 

آیا به این دسته از افراد باز هم احسان می کنیم و از امکانات خود در اختیار آنان قرار می دهیم؟ ویژگی ذاتی اطاعت و استفاده نعمت های الهی در مسیر حقیقی آن، فزونی تمام داده های خداوند و ریزش الطاف چشمگیر دیگری را به همراه دارد و عملکرد ذاتی گناه، معصیت و مصرف نعمت های خداوند در مسیری نادرست و علیه دستورهای الهی، تنگی معیشت و کمی رزق و زندگی سخت و دشواری را به همراه خواهد داشت. از این رو پیشوایان معصوم علیهم السلام فرموده اند: «با گناه افراد، رحمت و روزی خداوند به روی آنان بسته می شود؛ برکات رزق برطرف می گردد، گوارایی و شادکامی و راحتی از زندگی زدوده می شود و مسیر گذران عمر با دشواری و سختی روبه رو خواهد شد.» (۱۰)

 

۷) دعا:

 

روزی امیرمومنان علی علیه السلام رو به فرزند خود امام مجتبی علیه السلام کرد و فرمود: «پسرم، همان کسی که گنج های آسمانها و زمین را در اختیار دارد، به تو اجازه دعا و درخواست داده و اجابت آن را نیز تضمین کرده است. به تو امر کرده که از او بخواهی تا به تو عطا کند و از او درخواست رحمت کنی تا رحمتش را بر تو فرو فرستد ... هرگاه بخواهی با او درد دل می کنی و ناراحتی و مشکلاتت را در برابر او قرار می دهی، از او در کارهایت استعانت می جویی و از خزاین رحمتش چیزهایی را می خواهی که جز او کسی قادر به عطای آن نیست مانند عمر بیشتر، تندرستی بدن و وسعت روزی.

 

پس خداوند کلیدهای خزاینش را در دست تو قرار داده است. بنابراین هرگاه خواستی می توانی به وسیله دعا درهای نعمت خدا را بگشایی و باران رحمت او را فرودآوری.» (۱۱) بر پایه چنین بینشی دستور دعا به هنگام کمی روزی داده شده، تا با استمداد از خداوند، توکل به او و جلب رحمت، درهای نعمت و برکت الهی را بگشاییم؛ شیوه ای که معصومان علیهم السلام داشتند و همواره با دعاهای خود مشکلات دیگران را برطرف می کردند.

 

● سخن آخر

 

تاملی اندک در گنجینه معارف این نکته گرانبها را آشکار می کند که دیدگاه پیشوایان ما، با نگاه دیگران به روزی و معیشت تفاوتی بنیادین دارد، به گونه ای که آنان بدون توجه به نوع رزق از نظر مادی و کمیت و کیفیت آن از نظر اجتماعی، روی پنهان این حقیقت را که آثاری جاودان و ماندگار به همراه دارد، بیان می کنند.بی شک مال و فرزندی که هدف انسان در زندگی باشد و همراه آن هیچ گونه آرمان آسمانی نباشد، بلایی خواهد بود که جز حرصی جاودان و نکوهشی همیشگی چیزی به دنبال نخواهد داشت.

 

 

  

 

 

 

 

 

 

   پی نوشت ها:

۱ مفردات راغب اصفهانی، ص ۱۹۴

۲ تفسیر نمونه، آیت الله مکارم شیرازی، ج ۲۰، ص ۳۷۴

۳ نهج البلاغه، خ ۹۱، ۱۰۹ و ۱۸۵

۴ المیزان (ترجمه)، ج ۱۷، ص ۴۳۶

۵ المیزان، ج ۹، ص ۵۵۳ و ۵۵۴

۶ وسائل الشیعه، شیخ حر عاملی، ج ۱۲، ص ۴۸

۷ تفسیر نمونه، آیت الله مکارم شیرازی و جمعی از نویسندگان، ج ۱۱، ص ۳۱۸

۸ کنزل العمال، خ ۹۳۲۵

۹ بحارالانوار، ج ۷۷، ص ۲۸۷

۱۰ همان، ج ۵، ص ۱۴۴ تا ۱۴۹

۱۱ نهج البلاغه، نامه ۳۱، بخش ۶۴ و ۷۰

محمود مددنیا 

 

 

   روزنامه رسالت

 همین!!